Хитай һөкүмити он нәччә милйон уйғурларниң нәгә йоқалғанлиқиниң  һесабини бәрсун

 

Мәшъәл гурупписи

 

2018-йили 9-айниң 21-күни

 

Хитай һөкүмитиниң йиллардин буйан уйғур нопусини йошурун тутуши вә аз көрситип елан қилиши униң уйғурларни системилиқ йоқутуш сийаситиниң бир қисми болуп, уйғурларниң өз нопусиниң һәққиқи санини билиш һоқуқиму чәклинип кәлгән. Уйғурларниң нопуси хитайниң сәзгүр мәхпийәтлики қатариға киридиған болуп, һазирқи вақитта лагерлардики уйғурлар саниниң қанчилик икәнликиму мушу нопус мәхпийәтликигә тақилидиған зор сирлиқ рәқәм болуп турмақта. Хитайниң шәрқи түркистандики милйонлиған уйғурларни җаза лагерлириға қамап қойғанлиқидәк пакит оттуриға чиққандин кейин хитай уйғурларға ирқи қирғинчилиқ елип бериватқанлиқидәк әйипләшләрни инкар қилипла қалмастин бәлки уйғурларниң нопуси һәққидә өзлири елан қилған санларниму инкар қилмақта. Хитайниң әмди өз истатистикисидики уйғурларниң нопусиниму зор дәриҗидә кичиклитип тилға елиши хитайниң адәткә айланъған  йалғанчилиқи болупла қалмастин уларниң уйғурлар үстидин зор көләмлик қирғинчилиқ Елип бериватқанлиқини көрситидиған йаки шундақ қилиш нийитини ашкарилайдиған бир сигнал болуп қалмақта.

 

9-айниң 14-күни әлҗәзирә телевизийисиниң мәһди һәсән саһипханлиқидики апфронт дегән программисида, уйғур паъалийәтчи нури туркәл билән хитайниң хитай вә дунйавилишиш атлиқ истратегийә орнидики виктор гав уйғурларниң һазирқи әһвали вә җаза лагерлириға алақидар мәсилиләр һәққидә муназириләшкән. Виктор гав бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң хитайниң бир милйон уйғурни җаза лагерлириға солиғанлиқи һәққидики әйипнамисини рәт қилипла қалмастин уйғурлар нопуси һәққидиму кишини чөчүткидәк йеңи йалғандин бирни ейтқан. Виктор гав сөзидә уйғурларниң нопусини 6-7 милйон әтрапида дәп тилға алған. ( https://www.youtube.com/watch?v=srhM6G-rRB0)   хитай гәрчә уйғурларниң нопусини изчил чөкүрүп көрситип кәлгән болсиму , уйғурларниң нопусини бу қәдәр азлитип ашкара тилға елиши тунҗи қетим. 6- 7 милйон дегән сан уйғурларниң 1980-йиллардики хитай истатистикисида тилға елинъған нопус сани болуп, 2015-йилидики нопуси 11,303300 дәп елинъған.

(http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539451.html) нөвәттә хитай һөкүмити уйғурларниң үстидин тарихтики әң кәң көләмлик бастурушни елип бериватқан болуп, бирләшкән дөләтләрниң доклатиға асасланъғанда әң аз дегәндә 1 милйон уйғур җаза лагерлириға қамалған( бу сан түрмиләрдә җаза муддити өтәватқан вә 2017- йилидин буйан сот ечилмай кесилгән нәччә йүз миңлиған уйғурларни өз ичигә алмайду). Нәччә милйон уйғур җаза лагерлириға мәхпи қамилип  орган әткәсчилики вә мәҗбури йоқитиветилишниң әң зор қурбанлириға айлинип қеливатқан мушундақ пәйттә уйғурлар нопусиниң йәниму бир басқуч төвәнлитип көрситилиши толиму әндишилик вә гуманлиқ. Биз уйғурлар нәгә йоқап кетиватиду? Дәп соримай туралмаймиз. Виктор гав хитай һөкүмитиниң йуқури дәриҗилик мутәхәссиси вә шәрқи туркистанда немә ишлар боливатқанлиқни йахши билидиған бирси болуш сүпити билән уйғурларниң нопусини 6-7 милйон дәп көрситиши хитайниң һәқиқәтәнму нәччә милйон уйғурларни мәхпи лагерларға қамиғанлиқиниң бир испати вә  уйғурларни зор көләмдә қирғин қилишиниң бир бишарити болуп оттуриға чиқмақта.

 

Уйғурларниң нопуси хитайниң нопус истатистикисида 1990- йили 7,249500, 2000-йили 8,523300, 2009-йили 10,198000, 2015 -йили 11,303300 дәп елан қилинъған болсиму, уйғурлар һәқиқи саниниң буниңдин көп йуқури икәнликигә вә уйғурлар нопусиниң әң аз дегәндә 20 милйон икәнликигә ишиниду. Уйғурлар хитай територийиси ичидики милләтләр арисида көпийиш нисбити әң йуқири милләт болуп пиланлиқ туғут чәклимиси биләнму әң азда 2 -3 балилиқ болиду. Йашларниң той қилиш вә балилиқ болуш нисбити йуқири ( 69%, 2010) .( http://www.360doc.cn/article/15549792_574196290.html ) уйғурларниң тәбиъи көпийиш нисбити даъим йуқири болуп кәлгән  туруқлуқ уйғурларниң йиллиқ көпийиш нисбити 1.2% әтрапида елан қилинип кәлгәнлики толиму гуманлиқ.  Җошуъа проҗәкти 2011-йилила дунйадики уйғурларниң нопусини 12 милйондин артуқ дәп көрсәткән.

 

Хитай уйғурларниң көпийишини тизгинләш үчүн пиланлиқ туғут сийаситини қаттиқ иҗра қилған. Йузмиңлиған бовақлар туғулуштин бурун һәтта туғулушқа нәччә һәптә қалғанда мәҗбури чүшүриветилгән. 2000-йиллардин башлап ешинча әмгәк күчлирини орунлаштуруш нами астида йүзмиңлиған йаш қиз йигитләр ичкири хитай өлкилиригә елип кетилгән вә ақивети намәлум. Қаттиқ нопус сийасити арқилиқ уйғурлар халиған йәрдә олтурақлишалмайдиған вә рухсәтсиз башқа шәһәрләргә баралмайдиған болған. Уйғурларниң нопусини чөкүрүш вә йошурушниң йәнә бир ипадиси,  уйғурлар асаси салмақни игәләйдиған вә нопуси милйондин ашидиған йәркәнд вә кучарға охшаш қәдими шәһәрләрни та һазирғичә шәһәр дәриҗисигә көтүрмигән.

 

2015-йили шинҗаң йилнамисидә көрситилгән санларға асасланъғанда қәшқәр шәһридики уйғурларниң көпийиш нисбити 7.7%, қағилиқтики уйғурларниң көпийиш нисбити 8.5% тин ешип кәткәнлики үчүн хитай зийалилириниң әндишисигә сәвәп болған. (http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html)  мана бүгүнки күндә уйғурлар түрлүк чәклимиләр биләнму өз вәтинидә аз санлиққа айландуралмиған хитай 2017-йилидин башлап уйғурларни кәң көләмдә тутқун қилип түрмиләргә солаш вә җаза лагерлириға қамаш һәрикитини башлиған. Һазирқи вақитта шәрқи туркистандики җаза лагерлириға қамалған уйғурларниң сани үч милйондин ашқанлиқи мөлчәрләнмәктә. ( https://www.rfa.org/english/news/uyghur/millions-08032018142025.html) шәрқи туркистан ташқи дунйадин айриветилгән вә хитай  лагерларға соланъған уйғурлар һәққидә мәлумат бериштин өзини изчил қачуриватқан мушундақ чағда шәрқи туркистанниң һәммә йеридә җәсәт көйдүрүш орунлириниң көпләп қурулуши вә лагерлардики уйғурларниң пойизлар билән ичкири хитайға тошуп кетилиши уйғурларниң йәһудилар иккинчи дунйа урушида учриған қисмәткә дучар болғанлиқини көрситип бериду. Әгәр уйғурларниң бопуси виктор гав дегәндәк 6-7 милйон болса қалған 10 нәччә милйон уйғур нәгә кетиду? Хитай чоқум буниң һесабини бериши керәк.

 

Хитайниң ирқи қирғинчилиқиниң қурбанлири болуп қалған уйғурлар өз нопусиниң һәқиқи санини билиштинму мәһрум қалмақта. Әгәр бир хитай тәминлигән ашу санларни биз еришкән бәзи мәлуматлар билән бирләштүрүп тәһлил қилсақму бәзи охшимиған нәтиҗиләр чиқиду. Уйғурларниң 1990-йилидики нопус сани болған 7,249500 ни қағилиқтики уйғурларниң көпийиш нисбити болған 8.5% бойичә һесаплисақ 2000-йили уйғур нопуси 13,411,575 болған болиду. 2010-йилидики уйғур нопуси 24,811,413 вә 2015-йили 35,356,242 болиду. Уйғурлар йиллардин буйан қирғинчилиқ вә зийанкәшликкә учрап йилиға 300,000 уйғур қириветилди, дәп пәрәз қилсақму уйғурларниң нопуси йәнила 25 милйондин артуқ болуп чиқиду.

 

Биз чәтъәлдики уйғурлар һазир вәтинимизгиму баралмайдиған, вәтәндики уруқ- туққанлиримизниң өлүк -тирикликиниму билмәйдиған, вәтинимиз билән алақимиз пүтүнләй үзүветилгән ечинишлиқ әһвалда туриватимиз. Биз уйғурлар нөвәттә һәддидин ешиватқан зораван хитай һөкүмитиниң шәпқәтсиз зулумлириға учрап йардәмсиз қалдуқ. Бизгә пүтүн дунйадики адаләтсөйәр инсанларниң йардими керәк. Әгәр бу мураҗәтнамигә имза қойуп бизниң авазимизни дунйаға аңлатсиңиз уйғурларға зор йардими болиду.

 

Бизгә қошулуң, бизниң авазимиз болуң. Пүтүн дунйа хитайниң уйғур хәлқигә немә қиливатқанлиқини билсун. Әркинлики боғулғанларниң авази болуш әркинликни сөйүштур.  Сизгә рәһмәт!

 


Mesh'el Uyghur Guruppisi (Torchlight Uyghur Group), 2018.
Alaqilishish adrésimiz(Contact): mesheluyghur@gmail.com
Torchlight Uyghur Group’s petitions
Torchlight Uyghur Group’s podcast in Uyghur
Torchlight Uyghur Group’s publications
You can find more information from the following sites:
https://www.facebook.com/torchuyghur/
https://twitter.com/torch_uyghur
http://blog.freedomsherald.org
http://freedomsherald.org/ET/unb/
http://freedomsherald.org/ET/cmp/